De verzamelnaam sansculotten werd tijdens de Franse Revolutie gebruikt om de handwerkslieden, winkeliers, dagloners, daklozen en stedelijke armen aan te duiden. Zij droegen geen kniebroek (sans culotte = zonder kniebroek) zoals de gegoede burgerij. Na juni 1792 werd de term vooral gebruikt voor radicale republikeinen. Internationaal was het een spotnaam voor de Franse soldaten uit de tijd van de Eerste Republiek. De spotprent laat sans-culottes zien die de andere Europeanen hun idee van vrijheid (denk aan de leus liberté, egalité, fraternité) 'door de strot douwen'. Bij een dergelijke spotprent zal gevraagd worden naar beeldelementen waarmee de tekenaar zijn mening overbrengt. Wat is die mening?

Hier wordt enige kunsthistorische kennis verwacht. (Zie 3.) Napoleon III, een neef van de grote Napoleon, wordt afgebeeld op een wijze die herinnert aan... Waarom doet de tekenaar dat?

Dit is een onschuldige vorm van propaganda; in dit geval persoonsverheerlijking. Niet anders dan wat tegenwoordig gebeurt met gevierde acteurs, popsterren en sporthelden.

Een Franse politicus geeft de uitgehongerde inwoners van Parijs te eten. De Duitse keizer kijkt tevreden toe. Hoe staat de tekenaar tegenover dit gebeuren en (!) bij welke partij in de oorlog ligt zijn sympathie?

Bismarck, de architect van de Duitse eenwording, de man van 'Blut und Eisen', kampt met het verschijnsel emancipatie. Leg uit dat de keuze van de tekenaar voor een 'Jack in the box' (duveltje uit een doosje) bij die tijd past (denk aan de industrialisatie); kijk vervolgens nauwkeurig naar de beeldelementen en beargumenteer dat de tekenaar niet geheel onpartijdig naar deze politieke ontwikkeling keek.

Wat is het oordeel van de (Duitse) tekenaar over het optreden van Groot-Brittannië in de koloniën? Verklaar je antwoord aan de hand van beeldelementen.

Een beroemde spotprent, met een van de twee hoofdrolspelers (Wilhelm II) ernaast. Op welk jaar heeft deze prent betrekking, en wat wilde de tekenaar zijn publiek vertellen?

Geen moeilijk te begrijpen prent, maar let wel op in welk deel van de wereldbol (een plumpudding) zij hun vorken prikken. Dat geeft de belangen van beide landen weer, en dus ook de inhoud van hun overeenkomst. Misschien is de Fransman klein afgebeeld om te herinneren aan Napoleon, die weliswaar groot van daden, doch klein van gestalte was.

De Duitse visie op de Entente. In een uitleg moeten uiteraard de woorden spin en web voorkomen. Europa moet dus huiveren voor de Entente. Voor het interpreteren van veel spotprenten moet je weten welke dieren zinnebeeldig zijn voor bepaalde landen. De Duitse adelaar bijvoorbeeld. Welke dieren worden gebruikt voor: Engeland (niet in deze spotprent); Frankrijk; Rusland; Oostenrijk-Hongarije?

In zijn greep krijgen... Maar Wilhelm wordt hier nog niet afgebeeld als de vijand. Let op zijn gezichtsuitdrukking, zijn vingers en de neuzen van zijn laarzen. Dit is geen man die aan het veroveren is... Wat probeert Wilhelm eigenlijk te doen, en waarom? (Let op de letters.)

Welke visie heeft de tekenaar op de toetreding van Italië? (Waarom heeft hij Italië als een schoenpoetser afgebeeld?)

Wat wil de tekenaar met deze spotprent zeggen?

[De bovenstaande spotprenten hebben betrekking op een paar oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: nationalisme (voortkomend uit de Franse Revolutie), de Frans-Duitse oorlog van 1870/71 (revanchisme), modern imperialisme (samenhangend met industrialisatie), de bondgenootschappen en de wapenwedloop/militarisme.]

Een aantal landen wordt gepersonifieerd/belichaamd door... een persoon. De bekendste en niet te miskennen voorbeelden zijn John Bull (Engeland) en Uncle Sam (de VS). In dit wervingsaffiche roept John Bull vrijwilligers op voor de oorlog. Een oproep waar veel sociale dwang achter zat. Nationalisme en patriottisme vierden hoogtij.

De introductie van een nieuw wapen... Wat vindt de tekenaar en hoe geeft hij dat aan?

Op zich niet echt een spotprent, noch propaganda... Slechts een weergave. Toch heeft de tekenaar een boodschap, en hij gebruikt daarvoor 'geesten uit het verleden'. Wie zijn de twee personen die achter Wilhelm II staan, en waarom heeft de tekenaar hen daar neergezet?

Het interbellum... Duitsland (inmiddels de Republiek van Weimar) is een groot stuk grondgebied ontstolen (geregeld in het 'Dictaat van Versailles'). Dat gebied is aan de nieuwe staat Polen gegeven. Deze spotprent is een aanklacht. Wat stelt de tekenaar aan de kaak? (In de onderste helft zie je het Engelse Lagerhuis/parlement.)

Een simpele tekening die een heel verhaal vertelt. Leg uit wat dit verhaal inhield en waarom die inhoud schadelijk was voor de regering van de Republiek van Weimar.

Hitler is duidelijk nog een 'bevriende staatsman' in de ogen van Stalin. De datum die bij deze tekening hoort, moet dus ergens liggen tussen de gezamenlijke verovering van Polen (afgesproken in het Molotov-Ribbentroppact; eind augustus 1939) en operatie Barbarossa (juni 1941). Om preciezer te zijn: het Russische offensief tegen Finland begon op 30 november 1939. De tekenaar doet niet enkel een 'uitspraak' over het verloop van de oorlog, maar ook over een gevolg. Welk gevolg? En wat heeft dit te maken met het lichtzinnige besluit van Hitler om operatie Barbarossa op een ongunstig tijdstip van start te laten gaan?

Wat vindt de tekenaar van de steun die de Finnen krijgen van de neutrale landen? Aan welke beeldelementen zie je dat?

Wat is de mening van de tekenaar over neutraliteit in deze oorlog? Deze tekening is heel makkelijk ongeveer te dateren; doe dat.

De Britten roepen landen op om niet (!) neutraal te blijven, maar om partij te kiezen tegen Duitsland, met als gevolg... Churchill wordt afgeschilderd als de veroorzaker en aanstichter van een nodeloos grote Europese oorlog. De onderliggende vraag: Stel dat Frankrijk en Engeland niet de oorlog verklaard zouden hebben aan Duitsland, na de inval in Polen, zou het Duitse leger dan Noorwegen, Denemarken, de Benelux, Frankrijk en Engeland aangevallen hebben?

Misschien heeft Stalin gedacht dat het Duitse zoeken naar Lebensraum hand in hand kon gaan met zijn eigen ambities; althans het Duitse streven om belangrijke grondstoffen in bezit te krijgen. Waarop slaat het 'fifty-fyfty again'?

Of Stalin erg verrast was, valt zeer te betwijfelen. Hitler had geen geheim gemaakt van de 'Drang nach Osten' en de behoefte aan 'Lebensraum'. Slechts het eerder dan verwachte tijdstip kan de Russische dictator overvallen hebben. Of misschien had hij toch stille hoop dat... De tekenaar getuigt van inzicht door het weergeven van één klein beeldelement. Welk?

Wat zegt de tekenaar over het verloop van de oorlog aan het oostfront? Aan wiens kant staat hij en waaraan zie je dat?

Opvallend in dit soort propaganda is de ommezwaai waartoe de makers bereid zijn, zodra gewijzigde omstandigheden dat wenselijk maken. In propaganda is geen plaats voor ethiek. De Sovjetunie(Moskou), de overweldiger van Polen en Finland, een communistische staat, geleid door een meedogenloze massamoordenaar (Stalin) die stelselmatig gruwelijke staatsterreur inzette tegen vriend en vijand, geldt in deze tekening plotseling als lichtend voorbeeld. Maar de boodschap van de tekenaar is duidelijk: de aanvankelijke successen van Hitler zijn futiel; zijn inspanningen zullen uiteindelijk slechts tot uitputting en derhalve de ondergang van Duitsland leiden.

Wat is de bedoeling van dit soort tekeningen?

Let altijd op de kleine details. Waarover zullen het Derde Rijk en Europa zegevieren?

Net als vóór/tijdens de Eerste Wereldoorlog (zie bron 6) wordt het optreden van Groot-Brittannië aan de kaak gesteld. GB werpt zich immers op - in zijn strijd tegen het nationaal-socialistische Duitsland & fascistische Italië - als de grote voorvechter van democratie en vrijheid. De tekenaar zet de Britten neer als hypocrieten/huichelaars. In hun eigen rijk (een enorm rijk, met wapengeweld veroverd) buiten zij immers de inlanders op schandalige wijze uit.

A. Wat beweert de tekenaar? B. Wie zijn de verzorgers?

Hoewel Mussolini en Hitler door industriebaronnen, grootgrondbezitters en andere rijken in het zadel geholpen zijn (velen vreesden het alternatief: een communistische revolutie), voerden vooral de Nazi's niet enkel een oorlog tegen het communisme, maar ook tegen het 'wereldkapitalisme'; in hun ogen een perfide systeem dat gebaseerd was op zelfverrijking en vergaande individuele vrijheid. Voor de Nazi's/fascisten stond de volksgemeenschap voorop. Het wereldkapitalisme was bovendien, in hun ogen, een instrument van de wereldwijd samenzwerende joden, waarmee zij de nationale (!) staten probeerden te vernietigen. Churchill wordt hier afgebeeld als een dienaar van dat wereldkapitalisme (zijn lichaam is een zak met geld). De politici voor wie winstbejag het hoogste gebod is, dragen schuld aan de oorlog; zij hebben de oorlog veroorzaakt om er zelf beter van te worden. Daarbij gaan zij over lijken.

Hier wordt propaganda d.m.v. propaganda bespottelijk gemaakt... Churchill als 'geniaal strateeg met een Janus-kop'. Wat deelt de tekenaar ons mede?

Men wordt geacht staande uitdrukkingen te kennen, zoals 'de waarheid op zijn kop zetten'.

Tegenwoordig zou deze prent als een aanklacht gelden, maar de Britten waren er kennelijk trots op. Propaganda bedoeld voor het thuisfront: We zijn 'goed' (effectief) bezig.

Bedoeld voor de eigen bevolking. Zulke prenten wakkerden de haat tegen de vijand aan en zorgden ervoor dat de burgers de politieke leiding en de strijdkrachten bleven steunen. Bovendien werd de hoop op een kentering in het verloop van de oorlog, dankzij 'wonderwapens' (zoals de V1 en de V2; de eerste 'kruisraketten'), levend gehouden.

Hoe luidt de aanklacht van de tekenaar?

Dit is trouwens een 'actuele' spotprent... Want wat is nu eigenlijk het verschil tussen een moslimterrorist die een bomaanslag pleegt in een bus of restaurant, en een Amerikaanse gevechtspiloot die in Irak of Afghanistan (om over Vietnam maar te zwijgen) burgerdoelen bombardeert?

Plutocratie is de heerschappij van het grote kapitaal. De tekenaar wijst op de domheid die achter het 'monsterverbond' van kapitalisten en communisten schuil gaat. A. Wat bedoelen we met de term monsterverbond? B. Wie zal volgens de tekenaar uiteindelijk profiteren?

Hopend dat de twee vijanden Roosevelt en Churchill toch nog tot inkeer zullen komen en samen met Duitsland tegen het rode gevaar zullen gaan vechten? Of een meesmuilend defaitisme: wij zullen ten onder gaan, maar jullie ook. De vijanden worden bespot vanwege hun domheid, maar het hoongelach klinkt reeds hol.

De toon is iets anders dan in bron 37; dit is meer een aanklacht, een verwijt. Natuurlijk zal Churchill gebeten of opgevreten worden, maar hij heeft eerst voor de ondergang van Europa gezorgd.

Wat vertelt de tekenaar zijn publiek? Gebruik beeldelementen.

In de Nazi-ideologie is het marxisme (bedoeld om het proletariaat in een internationaal web van solidariteit en klassenstrijd te vangen) - net als de plutocratie (bedoeld om de belangen van de kapitalisten mondiaal te verstrengelen) - een wapen van de joden tegen de nationale staten. Het 'proletariërs aller landen verenigt u' en de klassenstrijd (die een volk verdeelt) staan haaks op het verbeten nationalisme van fascisten. In deze spotprent worden de joden verantwoordelijk gehouden voor het uitbreken van een wereldoorlog.

Uncle Sam en John Bull worden voortgedreven (D-day; het strand van Normandië op) door een joodse kapitalist (zie de hoge hoed).

Gewoon een aanklacht. De tekenaar herinnert aan de nachtelijke ('sluipmoordenaar') bombardementen op Duitse steden.

Men houdt de moed erin... Zulke aanplakbiljetten maken de burgers duidelijk dat er een toekomst is en dat de regering hen niet in de steek laat.

Aangezien hun vaders aan het front vochten, namen de jongens van de Hitler Jugend de brandweertaken op zich.

Oog om oog, tand om tand... De V1 vergeldt de Britse bombardementen op Duitse steden. John Bull schrikt van de hevigheid van de wraak en doet alsof de Britse bombardementen niet zoveel voorstelden. (Een bommentapijt betekent echter dat alles vernietigd wordt; een stad verdwijnt onder een 'tapijt van bommen'.)

Wat wil de tekenaar zeggen? Gebruik beeldelementen.

Wat is de boodschap van de tekenaar?

Wat is de (cynische) toekomstverwachting van de tekenaar? In hoeverre heeft hij gelijk gekregen?