Tijd: 50 minuten | hulpmiddelen: geen

Aantal vragen: 21 | totaal te behalen punten: 87

[2] = Te behalen punten.

1.

'Deutschland, aber wo liegt es?' - Deze uitspraak is van Friedrich Schiller (1759-1805; uit zijn werk Xenien).

a. [2] Wat wilde Schiller zijn lezers duidelijk maken?

b. [2] Leg het verschil uit tussen het culturele nationalisme van de Duitsers in de 19e eeuw en het staatsnationalisme van bijvoorbeeld de Hongaren of de Grieken in dezelfde eeuw.

2.

Bron 1: 'Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt. Wenn es stets zu Schutz und Trutze, brüderlich zusammenhält.' (Uit het Duitse volkslied)

Bron 2: 'De hoogste vorm van religie is om het vaderland nog hartstochtelijker lief te hebben dan wetten en vorsten, vaders en moeders, vrouwen en kinderen.' (Arndt)

a. [2] Veel mensen denken dat de woorden 'Deutschland, Deutschland über alles' uiting geven aan 'emoties van superioriteit van het Germaanse ras boven andere rassen en volkeren'. Weerleg die gedachte met behulp van bron 2.

b. [2] Leg het verschil uit tussen patriottisme en nationalisme.

3.

a. [2] Teken 'de bankschroef' die je in het aantekeningenschrift hebt staan en verklaar waarom de Duitse generale staf aan de vooravond van WOI zei: 'Jetzt oder nie!' (Preventieve oorlog...)

b. [3] Geef vijf oorzaken voor WOI.

c. [1] Waardoor werd 'De Grote Oorlog' van 1914-18 een wereldoorlog?

4.

Bron 3: 'Wat wisten bovendien in 1914, na bijna een halve eeuw van vrede, de grote massa's nog van de oorlog af? Ze wisten niet wat hij betekende, en hadden daar ook nooit over nagedacht. De oorlog was toen tot een legende geworden, die juist door de afstand een heroïsche en romantische kleur had gekregen. Men zag hem via de leesboekjes op school en de historische schilderijen als een serie oogverblindende cavaleriecharges met prachtige uniformen, waarbij de heldendood zich alleen maar voordeed in de vorm van een schot direct door het hart, en de hele veldtocht neerkwam op een verpletterende mars naar de overwinning. Een wild en mannelijk avontuur, en de jongens waren zelfs eerlijk bang dat zij deze heerlijk opwindende episode zouden verzuimen; daarom meldden ze zich onstuimig aan, en jubelden en zongen in de treinen die hen naar de slachtbank brachten.' (Stefan Zweig, Die Welt von Gestern)

Bron 4: 'Haje Westhus wordt met een opengescheurde rug weggesleept; bij iedere ademteug zie je zijn long door de wond heen komen. Ik kan hem nog een hand geven. "Het is uit met me, Paul," kreunt hij en bijt van pijn in zijn arm. We zien mannen - die nog leven - terwijl hun schedel weggeschoten is; we zien soldaten lopen wier beide voeten afgeschoten zijn; zij strompelen op versplinterde beenstompen naar een dekking; we zien mannen zonder mond, zonder onderkaak, zonder gezicht... De zon gaat onder; de nacht komt weer; de granaten fluiten; de wereld loopt op zijn eind.' (Erich Maria Remarque, Im Westen nichts Neues)

a. [2] Van cavaleriecharges en prachtige uniformen was al snel geen sprake meer. De Duitse soldaat van WOI werd een 'Feldgrauer' genoemd: iemand die in het veldgrijs gekleed is. Dat kwam door twee belangrijke veranderingen/ontwikkelingen in de oorlogvoering. Noem ze.

b. [2] 'De loopgraven waren de concentratiekampen van de Eerste Wereldoorlog,' volgens Robert Kee. Denk aan de zinloze aanvallen waarbij honderdduizenden de dood ingejaagd werden, aan wat in bron 4 beschreven wordt en aan het feit dat veel hoofdrolspelers uit WOII in de loopgraven van WOI hadden gestaan. Verklaar nu de uitspraak van Kee.

c. [2] Geef twee redenen/oorzaken voor het aanvankelijke enthousiasme van de soldaten.

5.

'De eeuwige vrede is een droom - en niet eens een mooie droom,' zei generaal Von Moltke. De Duitsers en de andere Europese grootmachten waren zich rond 1900 al aan het wapenen voor een grote oorlog. Aangezien het keizerrijk Duitsland (dé grootmacht op het continent) rekening moest houden met een tweefrontenoorlog, en de toekomstige tegenstanders steeds sterker werden, adopteerde de Duitse generale staf het Von Schlieffen-plan: Frankrijk moest binnen zes weken verslagen worden, zodat Duitsland met een ongedeeld leger ten strijde kon trekken tegen Rusland. Het Russische leger zou ongeveer zes weken nodig hebben om te mobiliseren. (Mobiliseren = de manschappen onder de wapenen roepen / het leger op volle sterkte brengen.)

a. [2] Waarom moest Duitsland rekening houden met een westfront?

b. [2] Waarom moest Duitsland rekening houden met een oostfront?

c. [2] Voor de Centralen werd het in 1915 zelfs een driefrontenoorlog. Hoe kwam dat?

d. [2] De Duitse keizer probeerde op 28 juli de oorlog tussen Oostenrijk en Servië te beperken tot de Balkan; hij wilde een Europese oorlog voorkomen, maar de Russen begonnen al op 29 juli met mobiliseren. Beredeneer waarom het star vasthouden aan het Von Schlieffen-plan door de Duitse legertop en de vrijwel onmiddellijke mobilisatie van Rusland diplomatiek overleg tussen de grootmachten onmogelijk maakte.

6.

[2] Driemaal is scheepsrecht... De Russen moesten zich tweemaal knarsetandend neerleggen bij het Oostenrijkse optreden op de Balkan. Vertel hoe Rusland en Oostenrijk al bijna tweemaal met elkaar in oorlog geraakten - dankzij Servië - voordat in juli 1914 de lont echt in het kruitvat ging.

7.

[2] Het Von Schlieffen-plan gaf de Britten een excuus om zich in de strijd te mengen, maar de echte oorzaken voor de deelname van Engeland zijn van geo-strategische aard. Geef twee van die oorzaken.

8.

a. [2] Door een foute inschatting van Duitsland kon de Entente zich beroepen op haar morele gelijk, waardoor Duitsland na de oorlog als schuldige kon worden aangewezen. Welke fout was dat?

b. [2] De Duitse legerleiding offerde het morele aspect van de oorlog op voor militaire noodzaak. De in 8a bedoelde fout was dus geboren uit een strategische noodzaak. Leg uit.

9.

a. [2] Bij de Entente (ook wel - minder correct - de geallieerden genoemd) kwamen 49 miljoen man onder de wapenen, bij de Centralen 25 miljoen. Toch wisten de Duitsers aan het oostfront te winnen en zich aan het westfront vier jaar lang te handhaven. Een Britse uitvinding, de tank (weliswaar nog heel primitief) maakte uiteindelijk 'het verschil'. Denk aan hoe de strijd gevoerd werd aan het westfront, en verklaar hoe dat primitieve gevaarte voor een doorbraak heeft kunnen zorgen.

b. [1] Noem de vier belangrijkste landen van de Entente, eind 1915.

c. [1] Noem de drie belangrijkste landen van de Centralen.

d. [2] Noem vier landen (soevereine staten) die als een direct gevolg van WOI op de kaart van Europa verschenen.

10.

a. [2] De aanloop naar WOI begint in 1871, maar 1890 is misschien net zo belangrijk... Ook dat jaartal heeft te maken met Bismarck. Verklaar waarom 1890 een belangrijk jaartal was.

b. [2] Nu naar bijna het einde van de oorlog. Wat heeft de vrede van Brest-Litovsk betekend voor het westfront?

11.

a. [1] Wat wordt bedoeld met een 'totale oorlog'?

b. [1] Leg het verband uit tussen propaganda en de totale oorlog.

c. [1] 'De onbeperkte duikbotenoorlog pakte voor de Duitsers desastreus uit.' Verklaar die zin uit de CSE-katern.

d. [1] Leg uit dat de Duitsers eigenlijk niet anders konden dan kiezen voor de onbeperkte duikbotenoorlog.

12.

a. [2] Geef drie bepalingen uit het 'dictaat van Versailles'.

b. [2] Wat was de dolkstootlegende?

13.

a. [2] Het leven van veel mensen stond na WOI in het teken van hevige teleurstelling en grote angst. Leg uit waarom zij teleurgesteld waren en waarvoor zij angst hadden.

b. [2] Verklaar waarom de democratie voor grote aantallen mensen geen optie meer was.

14.

a. [2] Noem drie kenmerken van de Russische economie onder Stalin.

b. [2] Leg het begrip Gleichschaltung uit aan de hand van [A] het Deutsche Arbeitsfront, [B] de Hitler Jugend en [C] de Reichskulturkammer.

c. [2] Wat werd verstaan onder entartete Kunst?

15.

Bron 5: 'Deze jeugd leert niets anders dan Duits te denken, Duits te handelen. Zij komt van het Jungvolk in de Hitlerjugend, en daar houden we ze weer vier jaar, en dan geven we ze niet meer terug in de handen van onze oude stands- en klasseopvoeders, maar nemen we ze onmiddellijk op in de partij, of in het Arbeitsfront, of in de SA, of in de SS. En als ze daar nog geen goede nationaal-socialisten geworden zijn, dan komen ze in de Arbeitsdienst en worden ze weer zes of zeven maanden gepolijst; allemaal onder één symbool: de Duitse spade. En wat na die zes of zeven maanden nog aan stands- en klassebewustzijn over is, wordt weggenomen in de Wehrmacht. Vervolgens nemen we ze, opdat ze niet terugvallen, meteen weer op in de SA en de SS. En ze worden nooit meer vrij, hun hele leven niet.'

(Hitler, 1938)

a. [2] Wat was volgens Hitler de belangrijkste doelstelling van de opvoeding van de jeugd?

b. [2] Wat was, getuige de bron, het socialistische element binnen de NSDAP?

16.

a. [2] Wie waren aanwezig tijdens de Conferentie van München en waarover werd beslist?

b. [2] Leg het begrip appeasement uit.

17.

Bron 6: De Nazi's vervingen het christendom door de Religie van het Bloed. Deze op eeuwenoude tradities gefundeerde godsdienst, houdt in dat het bloed de drager is van de goddelijke essentie/kwintessens (de 'ziel'). Het Arische/Noordse ras staat - zo leert deze religie - het dichtst bij de goden, maar door rassenvermenging zijn veel kwaliteiten van de Ariërs in een sluimerende staat geraakt. Deze krachten (occulte vermogens) kunnen echter weer gewekt worden in toekomstige generaties door middel van raciale selectie en Lebensborn (een raszuivere 'geboortebron'). 'De mensheid maakt elke zevenhonderd jaar een sprong voorwaarts in de evolutie,' beweerde Adolf Hitler, de nieuwe Verlosser. Hij liet weten: 'Het tijdperk van de godenzonen is aangebroken.'

a. [2] Verklaar met behulp van de bron de vervolging van joden binnen het Derde Rijk en uiteindelijk de 'Endlösung'.

b. [1] Wat is een getto?

c. [1] Wat is een pogrom?

18.

Bron 7: Der Jahrhundertkrieg: der Feuersturm.

'Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn 161 Duitse steden verwoest, met een onherstelbaar verlies van werelderfgoed. De geallieerde bombardementen kostten het leven van ruim 500.000 mensen, waaronder 75.000 kinderen van jonger dan 14 jaar. Het hoge aantal burgerslachtoffers was nadrukkelijk de bedoeling van de chef van het “Bomber Squad” Arthur Harris, daarin gesteund door Churchill. Ook al was de oorlog eigenlijk al gewonnen, men mikte op een miljoen Duitse doden en 25 miljoen daklozen, om zo de vijand te demoraliseren. Na de oorlog nam Churchill weer afstand van “Bomber Harris”, die nochtans in 1992 een door koningin Elisabeth onthuld standbeeld kreeg. [...] Het centrum van Berlijn werd door de Amerikanen op 3 februari 1945 weggevaagd: 25.000 doden. (En dan te bedenken dat nota bene in Berlijn, aan het einde van de oorlog, nog ruim 6000 joden ondergedoken zaten bij Duitsers...) Dresden, het “Florence aan de Elbe”, een van de mooiste steden van Europa, was volgestroomd met vluchtelingen - dit feit was de geallieerden bekend - toen de stad met brandbommen werd verwoest: 35.000 doden. Hierbij werd tegen de burgerbevolking het afschuwelijke napalm ingezet (door de Amerikanen ook gebruikt tijdens de Vietnamoorlog). De meeste burgerslachtoffers in de Tweede Wereldoorlog zijn gevallen door Amerikaanse en Britse bombardementen; toch heeft niemand van de verantwoordelijken voor een tribunaal ter berechting van oorlogsmisdadigers gestaan...'

a. [2] Wat was volgens de bron het doel van de bombardementen op Duitse steden?

b. [2] Wat wil de tekenaar ons zeggen en op welke gebeurtenissen doelt hij?

c. [2] Wat wil de tekenaar ons zeggen?

19. Bron 9: Holland Vaarwel! (Willy Lindwer): 'Natuurlijk, de Nederlanders hebben de joden niet vermoord in Auschwitz, maar ze hebben ze wel als groep geïsoleerd en laten wegvoeren zonder een vinger uit te steken. Erger nog: ze hebben meegewerkt aan die deportatie door op grote schaal te verraden. Het verzet heeft niets voor ze gedaan, de koningin heeft niet opgeroepen tot hulp en heel het Nederlandse ambtenarenapparaat stond ter beschikking van de bezetter. Het hoogste percentage joden van West-Europa is weggevoerd uit Nederland. Groningen is vrijwel al zijn joden kwijtgeraakt zonder dat er een Duitser aan te pas kwam. De Nederlandse politie heeft er zeer efficiënt gewerkt. Ook na WO II heeft Nederland zich schandalig gedragen tegenover zijn joodse bevolking. Het is duidelijk dat niemand de joden terug had verwacht. De meeste joodse bezittingen en zelfs weeskinderen waren al onder de Nederlanders verdeeld.'

a. [4] 'Wij hebben het niet geweten,' konden - net als de meeste Duitsers - de meeste Nederlanders zeggen. Verklaar waarom zij normaal gesproken niet konden weten waartoe de deportaties zouden leiden. Maak daarbij gebruik van wat je weet over de doorvoer-, concentratie- en vernietigingskampen, het emigratiebeleid van de eerste jaren en de bestaande massamedia.

b. [1] Wat werd verstaan onder collaboratie?

c. [1] Wat werd verstaan onder accommodatie?

20.

[2] Van alle door de Duitsers bezette landen heeft Nederland het grootste aantal mannen (ruim 20.000) voor de Waffen-SS geleverd. Geef met behulp van de bronnen een verklaring voor het feit dat zo veel Nederlanders (en andere Europeanen) in Duitse krijgsdienst traden.

21. Bron 11: Hollywood wil het nog steeds niet weten, getuige films als 'Saving Private Ryan', maar bijna 80% van de Duitse landmacht vocht van juni 1941 tot aan de val van Berlijn tegen de Sovjetunie; van de Duitse luchtmacht vocht 60% aan het oostfront tegen het Rode Leger. Het aantal Russische militairen dat tegen de Duitsers sneuvelde, was ruim acht-en-een-half miljoen (8.500.000). Het aantal in Europa gevallen Amerikaanse militairen bedroeg nog geen honderdvijftigduizend (150.000). De Tweede Wereldoorlog was vooral een oorlog van het fascisme tegen het communisme.

Eind 1942 stonden de Duitsers voor Stalingrad, 1900 km verwijderd van eigen bodem. Daar werd de bloedigste slag uit de geschiedenis uitgevochten. Die slag was hét keerpunt van WOII. Aan het einde (januari 1943) hadden de Duitsers 330.000 man verloren, waaronder 24 generaals; het aantal gevallen Russen bedroeg meer dan het drievoudige (1.100.000). In de zomer van dat jaar werd bij Koersk de grootste veldslag uit de geschiedenis uitgevochten (twee miljoen man + 6000 tanks op het slagveld). Ter vergelijking: tijdens 'D-day' landden 'slechts' 83.000 Britten plus Canadezen en 73.000 Amerikanen op de stranden van Normandië. Hoewel Koersk onbeslist bleef, werd het duidelijk dat Duitsland de oorlog ging verliezen. In het oosten stond elke Duitse infanterist tegenover 11 Russen; elke Duitse tank tegenover 7 Russische; elk Duits kanon tegenover 20 Russische...

[3] Haal uit de bron drie oorzaken voor de uiteindelijke Duitse nederlaag in WOII.