1.
Bron 1: Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt. Wenn es stets zu Schutz und Trutze, brüderlich zusammenhält. (Uit het Duitse volkslied.) Vertaling: Duitsland, Duitsland boven alles, boven alles in de wereld. Wanneer het steeds voor bescherming en weerstand broederlijk saamhorig blijft.

Bron 2: ‘De hoogste vorm van religie is om het vaderland nog hartstochtelijker lief te hebben dan wetten en vorsten, vaders en moeders, vrouwen en kinderen.’ (Arndt)

a. Veel mensen denken dat de woorden ‘Deutschland, Deutschland über alles’ uiting geven aan emoties van superioriteit van het Duitse volk of het Germaanse ras boven andere volkeren/rassen. Weerleg die gedachte met behulp van bron 2. (Weerleggen = de onjuistheid aantonen.)
b. Leg het verschil uit tussen patriottisme en nationalisme.
c. De kiem van het nationalisme ligt in de Franse Revolutie. Verdedig die stelling.
d. De Romantiek was de voedingsbodem voor het nationalisme. Leg uit.


2.
a. Verklaar waarom de Duitse generale staf aan de vooravond van WOI zei: ‘Jetzt oder nie!’ Gebruik daarbij het begrip ‘preventieve oorlog’.
b. Geef vijf oorzaken voor WOI.
c. ‘De Grote Oorlog’ van 1914-18 was van meet af aan een wereldoorlog. Hoe kwam dat?





3.
Bron 3: ‘Wat wisten bovendien in 1914, na bijna een halve eeuw van vrede, de grote massa’s nog van de oorlog af? Ze wisten niet wat hij betekende, en hadden daar ook nooit over nagedacht. De oorlog was toen tot een legende geworden, die juist door de afstand een heroïsche en romantische kleur had gekregen. Men zag hem via de leesboekjes op school en de historische schilderijen als een serie oogverblindende cavaleriecharges met prachtige uniformen, waarbij de heldendood zich alleen maar voordeed in de vorm van een schot direct door het hart, en de hele veldtocht neerkwam op een verpletterende mars naar de overwinning. Een wild en mannelijk avontuur, en de jongens waren zelfs eerlijk bang dat zij deze heerlijk opwindende episode zouden verzuimen; daarom meldden ze zich onstuimig aan, en jubelden en zongen in de treinen die hen naar de slachtbank brachten.’ (Stefan Zweig, Die Welt von Gestern)

Bron 4: ‘Haje Westhus wordt met een opengescheurde rug weggesleept; bij iedere ademteug zie je zijn long door de wond heen komen. Ik kan hem nog een hand geven. “Het is uit met me, Paul,” kreunt hij en bijt van pijn in zijn arm. We zien mannen – die nog leven – terwijl hun schedel weggeschoten is; we zien soldaten lopen wier beide voeten afgeschoten zijn; zij strompelen op versplinterde beenstompen naar een dekking; we zien mannen zonder mond, zonder onderkaak, zonder gezicht… De zon gaat onder; de nacht komt weer; de granaten fluiten; de wereld loopt op zijn eind.’ (Erich Maria Remarque, Im Westen nichts Neues)

a. Van cavaleriecharges en prachtige uniformen was al snel geen sprake meer. De Duitse soldaat van WOI werd een ‘Feldgrauer’ genoemd: iemand die in het veldgrijs gekleed is. Dat kwam door twee belangrijke veranderingen/ontwikkelingen in de oorlogvoering. Noem ze.
b. ‘De loopgraven waren de concentratiekampen van de Eerste Wereldoorlog,’ volgens Robert Kee. Denk aan de zinloze aanvallen waarbij honderdduizenden de dood ingejaagd werden en aan het feit dat veel hoofdrolspelers uit WOII in de loopgraven van WOI hadden gestaan. Verklaar nu de uitspraak van Kee.
c. Geef twee redenen/oorzaken voor het aanvankelijke enthousiasme van de soldaten. Eén uit bron 3; één uit de leerstof.
d. Stefan Zweig roept het beeld op van ‘een schot direct door het hart’. Daarmee benadrukt hij het verschil tussen de romantische kijk op de oorlog en de realiteit van het slagveld. Leg uit.





4.
Bron 5: Veldmaarschalk Conrad von Hötzendorf: ‘De ontwikkeling van een Groot-Servische staat betekent voor de monarchie een imminent gevaar, en wel om de volgende redenen. Ten eerste zoeken de Slaven binnen de monarchie – vooral de Zuid-Slaven – hun toevlucht bij deze nieuwe, door Rusland gesteunde staat, waarbij vooral de Serviërs binnen de monarchie zich zullen willen aansluiten. Ten tweede betekent het zelfstandige Servië, in vereniging met Montenegro, een aanmerkelijke militaire macht, die bij alle moeilijkheden waarmee de monarchie te kampen mocht krijgen, de kant van onze vijanden zal kiezen, wat ofwel een aanzienlijke militaire macht zal binden, of zeer ernstige gevolgen zal hebben in onze Zuid-Slavische gebieden.’ (20 januari 1913)

a. Welk land wordt bedoeld met ‘de monarchie’?
b. Waarom zou Servië altijd de kant van de vijand kiezen?
c. Waarom is het jaar 1908 belangrijk in dit verband?


5.
‘De eeuwige vrede is een droom – en niet eens een mooie droom,’ zei generaal Von Moltke. Het keizerrijk Duitsland en de andere Europese grootmachten waren zich rond 1900 al aan het wapenen voor een grote oorlog. Aangezien Duitsland (de sterkste grootmacht op het continent) rekening moest houden met een tweefrontenoorlog, en de toekomstige tegenstanders steeds sterker werden, adopteerde de Duitse generale staf het Von Schlieffen-plan.

a. Waarom moest Duitsland rekening houden met een westfront?
b. Waarom moest Duitsland rekening houden met een oostfront?
c. Voor de Centralen werd het in 1915 zelfs een driefrontenoorlog. Leg uit.
d. De Duitse keizer probeerde op 28 juli de oorlog tussen Oostenrijk en Servië te beperken tot de Balkan; hij wilde een Europese oorlog voorkomen, maar de Russen begonnen al op 29 juli met mobiliseren. Beredeneer waarom het star vasthouden aan het Von Schlieffen-plan door de Duitse legertop en de vrijwel onmiddellijke mobilisatie van Rusland diplomatiek overleg tussen de grootmachten onmogelijk maakte.
e. Eén facet van het Von Schlieffen-plan gaf de Britten een excuus om zich in de strijd te mengen, maar de echte oorzaak voor de deelname van Engeland heeft te maken met ‘England rules the waves’. (De hegemonie van Groot-Brittannië op zee.) Welke beslissing van keizer Wilhelm had de Britten tot potentiële tegenstanders gemaakt?


6.
Bron 6: (Journalistiek tijdens de Eerste Wereldoorlog.)
1. Kölnische Zeitung (Keulen, Duitsland): ‘Toen de val van Antwerpen bekend geworden was, werden de kerkklokken geluid.’ (De kerkklokken werden in Duitsland geluid, zoals destijds overal de gewoonte was na een grote overwinning.)
2. Le Matin (Parijs): ‘Volgens de Kölnische Zeitung werden de priesters in Antwerpen gedwongen de kerkklokken te luiden nadat de vesting gevallen was.’
3. The Times (Londen): ‘Volgens wat Le Matin vernomen heeft uit Keulen, werden de Belgische priesters die weigerden de kerkklokken te luiden toen Antwerpen gevallen was, uit hun ambt gezet.’
4. Corriere della Sera (Rome): ‘Volgens berichten in The Times, afkomstig uit Keulen en Parijs, werden de ongelukkige priesters die weigerden de kerkklokken te luiden toen Antwerpen gevallen was, veroordeeld tot dwangarbeid.’
5. Le Matin (Parijs): ‘Volgens berichten in de Corriere della Sera, afkomstig uit Keulen, via Londen, kregen wij bevestiging van het feit dat de barbaarse veroveraars van Antwerpen de ongelukkige priesters die heldhaftig weigerden de kerkklokken te luiden, gestraft hebben door hen als levende klepels met het hoofd naar beneden in de klokken op te hangen.’

a. Tot op de dag van vandaag wordt in Nederlandse schoolboekjes geschreven dat het Duitse leger wreedheden begaan heeft in België, ook al weten historici al heel lang dat de verhalen over ‘barbaars optreden’ behoorden tot de boosaardige propaganda van de Entente. Geef twee (!) redenen voor die propaganda.
b. Wat is een ‘totale oorlog’?
c. Leg uit dat zulke propaganda (het afschilderen van de vijand als barbaars, wreed en duivels) ‘hoort’ bij een totale oorlog.


7.
Feiten: 1. Amerika had Groot-Brittannië en Frankrijk enorme leningen verstrekt voor het bekostigen van de oorlog, en deze landen voorzien van veel militair materieel. 2. Duitsland kondigde de onbeperkte duikbotenoorlog af in reactie op de Britse maritieme blokkade van Duitsland. 3. In Rusland deed de tsaar, tijdens de Februarirevolutie, troonsafstand. 4. Het ‘passagiersschip’ Lusitania, met 128 Amerikaanse staatsburgers aan boord, werd door een Duitse onderzeeër getorpedeerd. 5. In het ruim van de Lusitania werd, in september 2008 (!), een grote hoeveelheid wapens en munitie aangetroffen, bedoeld voor de Britten; de Duitsers hadden dus toch gelijk gehad toen zij beweerden dat het schip ‘admiraliteitsgoederen’ (wapens, munitie, militair materieel) vervoerde.

Vul deze zinnen aan met de bovenstaande feiten: Duitsland vocht begin 1917 aan twee fronten, maar door [...] zou het Duitse leger misschien in volle sterkte aan het westfront kunnen verschijnen. Als Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog zouden verliezen, zou Amerika nooit [...] De Amerikaanse overheid wilde daarom met troepen (in totaal 4,4 miljoen man!) de Entente aan het westfront te hulp schieten, maar veel Amerikaanse burgers waren op de hand van de Duitsers en een meerderheid van de bevolking wilde überhaupt niet dat Amerika zich zou mengen in een Europese oorlog. (‘isolationisme’) Om de publieke opinie achter zich te krijgen, besloot de Amerikaanse regering tot [...]


8.
Bij de Entente (ook wel – minder correct – de geallieerden genoemd) kwamen 49 miljoen man onder de wapenen; bij de Centralen 25 miljoen. De Entente-landen hadden circa 892 miljoen inwoners; de Centralen ongeveer 143 miljoen. Ook de economische kracht van de Entente was dus veel groter. Toen de Italianen bij Vittorio Veneto een beslissende overwinning op de troepen van Oostenrijk-Hongarije wisten te behalen (3 november 1918), kwam Duitsland bovendien praktisch alleen te staan.

a. Ondanks de getalsmatige overmacht van de vijanden wisten de Duitsers aan het oostfront te winnen en zich aan het westfront vier jaar lang te handhaven. Een Britse uitvinding maakte uiteindelijk ‘het verschil’. Denk aan hoe de strijd gevoerd werd aan het westfront, en verklaar hoe dat destijds nog primitieve gevaarte voor beweging in de frontlijn heeft kunnen zorgen.
b. Noem de vier belangrijkste landen van de Entente, eind 1915.
c. Noem de drie belangrijkste landen van de Centralen.
d. Noem vier landen (soevereine staten) die als een direct gevolg van WOI op de kaart van Europa verschenen.





9.
Op 11 november 1918 (de 11e van de 11e, om 11 uur ‘s ochtends) zwegen de kanonnen. Ook al stonden zijn troepen nog op Franse bodem, en had geen vijandelijke eenheid de Duitse grens weten te passeren, toch was de oorlog voor Duitsland uitzichtloos geworden, aangezien de verzamelde vijanden een gigantisch overwicht aan manschappen en materieel bezaten. Op de 11e staakte men de gevechtshandelingen; de wapenstilstand werd van kracht. Het ‘gekkengetal’ 11 verwees wellicht naar de waanzin van deze oorlog, maar de dwaasheid was nog niet voorbij. In Versailles werd het vuurtje gestookt dat de wereld opnieuw in brand zou zetten.

a. Het vredesverdrag werd getekend in de Spiegelzaal van het paleis van Versailles. Waarom juist daar?
b. Geef zes bepalingen uit het verdrag (‘dictaat’) van Versailles.
c. Wat hield de Dolkstootlegende in?


10.
Een van de vele bepalingen uit het verdrag van Versailles luidde: [...] erkent Duitsland definitief de opheffing van de verdragen van Brest-Litovsk, evenals alle andere regelingen en overeenkomsten die het met de huidige regering in Rusland gesloten heeft. (Deze bepaling mag je uiteraard niet gebruiken voor vraag 9b.)

a. Hoe kwam het dat Duitsland een afzonderlijke vrede (geregeld in het verdrag van Brest-Litovsk) met Rusland had kunnen sluiten, terwijl dat land tot de Entente behoorde?
b. Waarom was het voor Frankrijk en Engeland zo belangrijk dat het verdrag met die ‘huidige regering’ tenietgedaan werd?


11.
Geen van de betrokken landen kan met recht als dé schuldige aangewezen worden voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Eigenlijk dragen alle grootmachten ‘van het eerste uur’ (1914) een beetje schuld. Maar ja, na geen enkele oorlog zullen de overwinnaars zich voor een tribunaal laten slepen of aan de schandpaal laten nagelen. Meestal wordt de geschiedenis door hen herschreven. De keizer van Duitsland, de koning van Groot-Brittannië en de tsaar van Rusland waren volle neven van elkaar: alle drie kleinzoons van de Engelse koningin Victoria. Het ‘knokpartijtje’ dat deze vorsten voor ogen stond, ontaardde in een gruwelijke, zich voortslepende oorlog.

a. Welke twee verwijten kon men Rusland maken?
b. Wat kon men Oostenrijk-Hongarije verwijten?
c. Wat kon men Groot-Brittannië verwijten?


12. wereldkaart
De Duitsers hadden steevast gerekend op een bondgenootschap met Groot-Brittannië. (‘England muss und werd uns kommen.’) Dat was logisch, omdat 1. Duitsland en Engeland warme betrekkingen onderhielden, en 2. de Britten al langere tijd op gespannen voet stonden met de Fransen en de Russen.

a. Verklaar de gespannen verhouding tussen Engeland en Frankrijk. (Denk aan ‘het kruis over Afrika’.)
b. Verklaar de sluimerende vijandigheid tussen Engeland en Rusland. (Denk aan ‘warme havens’, het Suez-kanaal, Brits-Indië.)


13.
Gigantische aantallen gesneuvelde, verminkte en getraumatiseerde militairen; totaal ontwrichte economieën; werkloosheid, armoede, inflatie… Het spreekt vanzelf dat de verliezers én de overwinnaars uiterst ongelukkig waren met de uitkomst van de Eerste Wereldoorlog.

a. Veel Europeanen waren ook in de ban van angst. Angst waarvoor?
b. Overwinnaar Italië had nóg een reden om ontevreden te zijn. Welke?


14.
Via de Duitse loopgraven zijn de kerstman, de kerstboom, het ‘O Tannenbaum’ (‘O denneboom’) en het ‘Stille Nacht, heilige Nacht’ naar het westen gekomen: zinnebeelden of allegorieën voor vrede en beschaving. Maar de loopgraven zelf zijn symbolisch geworden voor de uitwassen van de moderne oorlog. De soldaat in dit ‘spotprentje’ draagt een primitief gasmasker. Wat vindt de tekenaar – denkend aan Darwin – van deze oorlog?


15.
Toeristen deinzen bleek van schrik terug, nadat zij gekeken hebben door de kijkglaasjes van de Ossuaire. In betonnen ruimten liggen daar de schedels met holle ogen, en bergen knekels. Het is een gebouw dat eer moet bewijzen aan meer dan 700.000 doden. Hier concentreerde zich alle heldenmoed die beide kampen konden opbrengen. Er gapen reusachtige spelonken in de fortificaties, veroorzaakt door het zware geschut dat in de strijd werd geworpen. Alleen al op de ‘doodskist’ fort Douaumont zijn 80.000 granaten afgevuurd.

a. De Duitsers spraken van ‘die Knochenmühle’ (de bottenmolen/vergruizer). Welke slachting (de meest verschrikkelijke, helse slag uit de oorlog) bedoelden zij? Noem de stad én het jaar.
b. ‘Falkenhayns Soldaten siegen sich zum Tode.’ (Falkenhayns soldaten zegevieren zich de dood in.) Leg uit wat de Duitse opperbevelhebber Falkenhayn op ‘uitgerekend’ die plek beoogde met de zware artilleriebarrages en niet aflatende aanvallen.